نمایشگر دسته ای مطالب نمایشگر دسته ای مطالب

بازگشت به صفحه کامل

آثار رواني و اجتماعي روزه داري

آثار رواني و اجتماعي روزه داري


آثار رواني و اجتماعي روزه داري

  بررسي آثار رواني و اجتماعي روزه داري؛عبادتي براي تقويت وجدان اجتماعي

 اين روزها همه چيز رنگ و بوي ديگري دارد، مدتي است كه خالق هستي بندگان خود را به ضيافت آسماني فراخوانده است. در اين ميهماني مؤمنان با بهره بردن از معارف الهي، دل و جانشان را صفا مي دهند و زنگار كينه و كدورت را از دلهايشان مي زدايند و همدل و هم جهت به سوي تكامل خود و جامعه گام بر مي دارند.

 

يكي از مهمترين اهداف دين اسلام، تهذيب دروني انسان و همنوايي بيروني او با ارزشها، هنجارها و قوانين اجتماعي است. در اين راستا روزه به عنوان يكي از اركان دين تأثير بسيار زيادي را در سازندگي انسان و پيوند و همبستگي افراد جامعه ايفا مي كند.

در اين گزارش، براي بررسي آثار روحي و رواني روزه بر افراد روزه دار و ارزيابي جايگاه اين فريضه ديني در بهبود روابط افراد جامعه و كاهش آسيبهاي اجتماعي، با صاحب نظران مختلف گفتگو كرده ايم: ...

 

روزه راهي به سوي آرامش

اگرچه تاكنون در زمينه تأثير روزه داري برسلامت جسم تحقيقات فراواني انجام شده، اما ارزيابي علمي تأثير اين فريضه در بهسازي رواني، مسأله اي است كه نبايد فراموش كرد. پژوهشهايي كه در زمينه ارتباط بهداشت روان و روزه داري در ايران انجام شده، نشان دهنده كاهش ميزان اضطراب، افسردگي، خودكشي و... در اين ماه است. همچنين، در يك پژوهش آزمايشي در سال 76، تعداد  75مرد (در گروه سني 9 تا57 سال) به كمك پرسشنامه از نظر سلامت رواني در سه مرحله آغاز و پايان ماه رمضان و يك ماه پس از آن مورد بررسي قرار گرفتند. ميانگين نمرات اين آزمايش نشان دهنده كاهش وسواس، اضطراب، افسردگي، ترس و پرخاشگري در پايان رمضان بود.

محققان اروپايي درباره تأثير روزه بر روان افراد روزه دار تحقيقات جامعي انجام داده اند. به عنوان مثال، «كلار» و همكارانش در سال 1964 روي دو گروه روزه دار و غير روزه دار كه از هر لحاظ يكسان بودند با آزمايشهاي مستمر، تحقيقاتي را انجام دادند كه پس از پايان آزمايش دريافتند گروه روزه دار از صلح، صفا، آرامش و شادابي بيشتري برخوردارند و اضطراب، پرتحركي و پرخاشگري در آنان ديده نمي شود.

همچنين، روان شناس ديگري به نام «كيس» در سال  1950  چنين تحقيقي را انجام داد و متوجه شد افرادي كه روزه دارند، شدت شنوايي شان افزايش يافته و در مسايل دقت بيشتري دارند. براساس تحقيقات روان شناسي به نام «كارول رهن»، تمركز و توجه افراد روزه دار نسبت به مسايل ريز بيشتر است. از سوي ديگر، روان شناسان اروپايي در تحقيقات خود دريافته اند كه بر اثر روزه داري نوعي از چاقي عصبي و رواني كاملاً بهبود مي يابد.

حال دليل اين تغييرات روحي و رواني در افراد روزه دار چيست؟

دكتر اقليما، رئيس انجمن مددكاران كشور، مهمترين تأثير روزه را ايجاد آرامش و امنيت رواني در افراد روزه دار مي داند و مي گويد: انسان به طور فطري چيزي را والاترين قدرت مي داند و به آن متوسل مي شود و در غير اين صورت احساس بي پناهي مي كند. بنابراين، در ماه مبارك رمضان با قوي تر شدن اعتقادات مذهبي مردم، آرامش و امنيت رواني آنان هم افزايش مي يابد؛ زيرا هميشه پشتيبان و حامي قوي را همراه خود مي بينند و در امور زندگيشان تنها از او ياري مي جويند.

دكتر دولتيار باستاني، روان شناس و استاد دانشگاه هم در اين زمينه اظهار مي دارد: به طور كلي روزه يك سيستم كنترل كننده است كه به افراد چگونگي به تعويق انداختن نيازهايشان را مي آموزد تا در هنگام هيجان و احساس شديد نياز، تفكرات خود را كنترل كنند و رفتاري باطمأنينه و آرامش داشته باشند.

اين استاد دانشگاه روزه را در تربيت نوجوانان بسيار مؤثر مي داند و مي افزايد: روزه بهترين وسيله اي است كه به نوجوانان مي آموزد چگونه هيجانهاي شديد روحي خود را كنترل كنند.

وي مي گويد: يكي از تأثيرهاي مهم روزه بر شخصيت افراد افزايش روحيه صبر و استقامت آنان است؛ زيرا وقتي انسان بتواند 30روز در برابر گرسنگي و نيز گناهاني مثل غيبت، دروغ و... ايستادگي كند، بديهي است كه در تمام سال هم ترك گناهان برايش آسان تر خواهد بود.

دكتر فتوت، روان شناس و دكتر فتوت روانشناس و استاد دانشگاه علامه طباطبايي تهران نيز مي گويد: بسياري از محققان و دانشمندان غيرمسلمان، افراد را به روزه داري تشويق مي كنند، چون از تأثيرهاي روحي آن غافل نيستند. به عنوان مثال، دانشمندان كشور كمونيستي روسيه به مردم توصيه مي كنند كه حداقل 6 روز در ماه چيزي نخورند.

اين روان شناس روزه را مهمترين عامل رساندن انسان به خودشناسي مي داند و مي گويد: يك ماه روزه داري، فرد را متوجه حقايقي مي كند كه شايد تاكنون از آنها غافل بوده است. به عبارت ديگر، در ماه رمضان جنبه هاي غيرمادي وجود انسان بيش از پيش برايش آشكار مي شود و به نيازهاي ديگري به جز نيازهاي جسماني متوجه مي گردد. بدين وسيله، راحت تر مي تواند از نيازهاي مادي اش چشم پوشي كند. به هرحال، انساني كه نيازهاي مادي و جسماني برايش در اولويت نباشد سخاوتمند، با گذشت و قابل اطمينان خواهد بود.

 

 

وي اضافه مي كند: يكي ديگر از نتايج بالا رفتن شناخت و خودشناسي افراد روزه دار، افزايش اعتماد به نفس و اراده؛ به ويژه در كساني است كه در تصميم گيري ها خيلي زود سرخورده مي شوند؛ زيرا وقتي فرد در اين ماه به توانايي خود در مقابل گرسنگي، گناه و وسوسه هاي شيطاني پي مي برد، اعتماد به نفسش بالا مي رود و در مي يابد كه در ماه هاي بعد نيز توانايي چنين كاري را دارد.

اين استاد دانشگاه خاطرنشان مي كند: درواقع گرسنگي رفتاري نمادين است براي اينكه تواناييها و قابليتهاي دروني انسان در ناخودآگاهش ثبت شود و در عيد فطر كه عيد فطرت و شناخت درون است، به عيدي و پاداش خود؛ يعني تزكيه نفس دست يابد.

 

اثرات اجتماعي روزه

تحقيقات علمي نشان مي دهد كه فريضه عبادي روزه در كنار جنبه هاي مثبت روحي و معنوي آن، آثار و كاركردهاي اجتماعي زيادي نيز دارد.

دكتر مهاجري، جامعه شناس و عضو هيأت علمي دانشگاه تهران در همين زمينه مي گويد: براساس آمارهاي پژوهشگران، روزه آثار اجتماعي آشكار و پنهان زيادي دارد. اولين تأثير اجتماعي روزه، بازسازي روابط افراد جامعه و كاهش آسيبها و انحرافهاي اجتماعي است.

وي مي افزايد: براساس يافته هاي پژوهشي و همچنين آخرين گزارشهاي نيروي انتظامي، در ماه مبارك رمضان به دليل روزه دار بودن افراد جامعه انحرافهاي اجتماعي مانند سرقت، قتل و... كاهش يافته و فضاي جامعه بسيار مطبوع تر مي شود.

اين جامعه شناس اظهار مي دارد: رمضان فرصت مناسبي است كه از سويي گروههاي مختلف اجتماعي را به هم نزديك كرده و به انسجام اجتماعي مي رساند و از سوي ديگر همفكري و انسجام اجتماعي را در سازمانهاي ديني از قبيل مساجد افزايش مي دهد.

وي تصريح مي كند: همچنين، رمضان بستري را فراهم مي كند تا شاخصهاي راستگويي، صداقت و سلامت اجتماعي افزايش يابد. اين موضوع موجب پويايي جامعه و تقويت اعتماد اجتماعي در ميان اعضاي خانواده و ديگر نهادهاي اجتماعي مي شود.

دكتر مهاجري مي افزايد: تأثير اجتماعي ديگر رمضان، تقويت و بالندگي هنجارها و ارزشهاي اجتماعي است، به طوري كه در بهار رمضان بسياري از هنجارهاي ديني مطلوب كه به فراموشي سپرده شده بود، آرام آرام شادابي مي يابد و رويش دوباره پيدا مي كنند.

وي تأكيد مي كند: مهمترين و زيباترين تأثير رمضان، ايجاد فضاهاي جمعي و در نتيجه تقويت وجدان اجتماعي است؛ زيرا در ماه رمضان، فضايي جديد در جامعه شكل مي گيرد كه در آن فضا، روابط افراد بهبود مي يابد.

 

 

دكتر مهاجري در پاسخ به اين سؤال كه چگونه مي توان كاركردهاي مثبت روزه را به ماه هاي ديگر سال تعميم داد، مي گويد: من جايگاه متوليان امور فرهنگي جامعه را در اين زمينه بسيار مؤثر مي دانم، اما بسياري از افراد فرهيخته در عرصه فرهنگي كشور حضور ندارند و صورت گرايي جاي محتواگرايي را گرفته است. وي با انتقاد از نحوه عمل برخي متوليان فرهنگي كشور اظهار مي دارد: برخي از مسؤولان با وجود برخورداري از بودجه سازمان آموزش و برنامه ريزي كشور، توانايي عملياتي كردن آن را ندارند و نمي توانند از فرهنگ غني اسلام و آيينهاي عبادي اجتماعي آن (مانند روزه) براي بهسازي فرهنگ جامعه استفاده كنند.

اين استاد دانشگاه با بيان اينكه جامعه ما از سرمايه فرهنگي بسيار ارزشمندي برخوردار است؛ به ويژه فرهنگ شيعي يكي از بركاتي است كه براحتي به دست نيامده است، مي گويد: اگر افراد فرهيخته در عرصه فرهنگ كشور حضور يابند و به پژوهش مستمر درباره اين فرهنگ غني بپردازند، مي توان به جاي ميلياردها ريال هزينه، از آيين عبادي روزه براي رفع تبعيضها، نابرابريها و تقويت عدالت و انسجام اجتماعي استفاده كرد و با ايجاد فرهنگي با نشاط و پايدار، كل جامعه را از بركات ماه مبارك رمضان برخوردار نمود و كشور را در مسير توسعه و بالندگي اجتماعي قرارداد.

 

تقويت عدالت اجتماعي

دكتر احمد احمدي، عضو شوراي عالي انقلاب فرهنگي و عضو كميسيون فرهنگي مجلس  شوراي  اسلامي، با بيان اين كه روزه عامل تقواست، مي گويد: اگر كسي با نيت خالص براي خدا روزه بگيرد، از بسياري كارهاي خلاف نيز خودداري مي كند.

وي مي افزايد: افراد روزه دار در ماه مبارك رمضان از انجام جرايم اخلاقي و حقوقي اجتناب مي ورزند و سطح تخلفات و جرايم اجتماعي در اين ماه كاهش چشمگيري مي يابد. تأثيرهاي اجتماعي اين ماه در كنار تأثيرهاي فردي آن كه نشان دهنده روح اسلام است، به فراواني ديده مي شود.

وي اضافه مي كند: در اين ماه نه تنها تخلفات اخلاقي بلكه جرايمي كه مربوط به مسايل حقوقي است، كاهش مي يابد.

دكتر احمدي تصريح مي كند: ماه رمضان علاوه بر اينكه در رابطه افراد جامعه با يكديگر تأثيرگذار است، در رفتارهاي خانواده مانند رابطه والدين با فرزندان و زن و شوهر با يكديگر نيز تأثيرگذار است.

وي مي افزايد: ماه رمضان علاوه بر تأثيرهاي اجتماعي، تأثيرهاي فردي فراواني نيز دارد كه شايد بسيار فراتر از تأثيرهاي اجتماعي آن باشد، زيرا تأثير اجتماعي حاكي از روح آرام، محبت و عشق به همنوع است.

دكتر سيدمحمد ميرسندسي، جامعه شناس و استاد دانشگاه علامه طباطبايي تهران، نيز با بيان اينكه روزه پلي به سوي تجربه مشترك ديني در افراد جامعه است، مي گويد: درواقع، تجربه ديني اساس دينداري است و نه تنها زمينه ساز تغيير نگرش در فرد مي شود، بلكه در بهبود روابط اجتماعي او نيز مؤثر است.

وي مي افزايد: يكي از مهمترين ابعاد اجتماعي روزه تقويت عدالت اجتماعي است؛ زيرا در ماه رمضان، افراد جامعه از هر طبقه و قشري كه باشند، در ساعتهاي مشخصي از روز به يك اندازه طعم محروميت را مي چشند كه اين مسأله افراد ثروتمند را به ياد نيازمندان جامعه - كه مجبورند در تمام طول سال گرسنگي را تحمل كنند- مي اندازد و بدين ترتيب حس نوعدوستي و همگرايي اجتماعي تقويت مي شود.

دكتر ميرسندسي اضافه مي كند: همچنين روزه با افزايش صبر و تحمل افراد جامعه، زمينه ساز ارتباط صميمانه و تفاهم بيشتر آنان با يكديگر مي شود.

وي يكي ديگر از آثار مثبت روزه را كنترل انحرافهاي اجتماعي مي داند و اظهار مي دارد: عموماً افرادي كه داراي نفسي سركش و عصيانگرند، توان كنترل خود را ندارند و به همين دليل پيوسته مرتكب جرايم مختلف مي شوند، اما روزه مانع اين سركشي مي شود و فرد را از ارتكاب اعمال ناشايست باز مي دارد. بديهي است در صورت اصلاح تك تك افراد جامعه، مدينه فاضله اي به وجود مي آيد كه افراد آن حتي فكر تجاوز به حقوق ديگران را به ذهنشان راه نمي دهند.

اين استاد دانشگاه با اشاره به اينكه ما در جامعه اي دينمدار زندگي مي كنيم كه بسياري از هنجارها و ارزشهاي اجتماعي آن براساس تعاليم اسلام برنامه ريزي شده است، مي گويد: تجديد ديني روزه از سويي موجب نهادينه شدن اين ارزشها در ذهن كودكان و نوجوانان و از سوي ديگر باعث جهت دهي فعاليتهاي اجتماعي آنان مي شود.

وي مي افزايد: البته نبايد از نقش خانواده در انتقال اين تجربه ديني به كودكان و نوجوانان غفلت نمود.

دكتر ميرسندسي مي گويد: يكي ديگر از آثار اجتماعي فريضه روزه بر نوجوانان و جوانان، برقراري ارتباط و پيوند آنان با نسل قبل از خود است؛ زيرا در ماه مبارك رمضان دو نسل با وجود فاصله زماني، عمل عبادي واحدي را انجام مي دهند و در پايان رمضان همه با هم در مراسم عيد فطر شركت مي كنند؛ بنابراين همدلي و وفاق اجتماعي آنان با يكديگر در ماه رمضان افزايش مي يابد.

 

روزه، عامل انسجام اجتماعي

دكتر عباس اسلامي، جامعه شناس و استاد دانشگاه امام حسين(ع) نيز با بيان اينكه روزه داري نوعي از رفتار مبتني بر مجموعه اي از نگرشهاست كه ريشه در يك نظام ارزشي و هنجاري خاص دارد، مي گويد: فرد روزه دار به عنوان يك انسان مذهبي خود را مقيد به رعايت بيشتر و بهتر هنجارهاي مذهبي و اجتماعي مي داند كه اين هنجارها نتيجه كنشهاي اجتماعي شخص روزه دار است.

وي اضافه مي كند: كنشهاي اجتماعي را مي توان به دو گروه پيوسته و گسسته تقسيم كرد. كنشهاي گسسته رفتارهايي مانند ستيزه جويي، رقابت و.. را دربر مي گيرند و كنشهاي پيوسته شامل رفتارهاي پسنديده اي مانند تعاون، همدلي و همراهي هستند.

دكتر اسلامي مي افزايد: با روزه داري معمولاً كنشهاي پيوسته اجتماعي توسعه مي يابد، زيرا روزه داري مبتني بر مجموعه اي از نگرشها، كنشها، ارزشها و هنجارهاست كه اگر فرد براساس اين نگرشها و كنشها رفتار خود را تنظيم و كنشهاي پيوسته را انجام دهد، معمولاً زمينه براي بروز كنشهاي گسسته بعدي كاهش مي يابد. به عنوان مثال، وقتي فردي از اعمال ناهنجار اخلاقي مانند دروغ و غيبت خودداري كند، زمينه براي بسياري از اعمال ناهنجار بعدي او مسدود مي شود و مجموعه اين كنشهاي پيوسته فضاي كلي اجتماع را تلطيف مي كند و تحت تأثير اين فضا در ماه مبارك رمضان فضاي اجتماع سالم تر مي شود و كنشهاي فردي بيشتر به سوي هنجارهاي مطلوب گرايش مي يابند. بنابراين، شاهد كاهش انواع آسيبها و رفتارهاي ناهنجار اخلاقي هستيم.

اين جامعه شناس روزه را عامل انسجام و همبستگي اجتماعي مي داند؛ زيرا از يك سو باعث ايجاد همدلي و مشاركت بين افراد جامعه و از سوي ديگر باعث افزايش انسجام اجتماعي مي شود. چون همه با پرداختن به يك ارزش واحد، اعمالي يكسان را به جا مي آورند كه در نهايت موجب نوعي همدلي و همگرايي اجتماعي مي شود.

وي با اشاره به اينكه در ماه رمضان افزايش فعاليتهاي جمعي مانند شركت در مراسم افطاري و مراسم مذهبي ديگر، حلقه هاي اجتماعي را تقويت مي كند، مي گويد: اين مسأله به افزايش انسجام اجتماعي منجر مي شود كه مراسم عيد فطر اوج اين همبستگي است.

وي ادامه مي دهد: ما در عيد فطر شاهد تجلي روح جمعي هستيم؛ زيرا افراد جامعه پس از يك دوره عبادت جمعي در فضايي مشترك گردهم مي آيند و پيروزي خود را جشن مي گيرند. درواقع، عيد فطر جشن موفقيت جامعه در به جا آوردن اين فريضه عبادي است.

اين استاد دانشگاه با اشاره به بحران معنويت در غرب، مي گويد: جوامع صنعتي با وجود پيشرفتهاي مادي در برخي از موارد احساس خلا و كمبود مي كنند و حتي انديشمندان آنها به نقش سازنده دين معترفند، به عنوان مثال «آگوست كنت» جامعه شناس فرانسوي معتقد است كه «بنيان نظم و وحدت اجتماعي در دين نهفته است».

وي مي افزايد: نقش دين به عنوان عامل وحدت بخش اجتماعي در فريضه عبادي روزه كاملاً مشهود است، به طوري كه در ماه رمضان همبستگي اجتماعي به بالاترين حد خود مي رسد.

دكتر اسلامي خاطرنشان مي كند: از چشم انداز آسيب شناسي اجتماعي نيز اگر برخي از تئوريها را در چارچوب ماه رمضان قرار دهيم، نتايج بسيار مهمي به دست مي آيد. به عنوان مثال «دوركيم» در تئوري خودكشي به ايجاد ارتباط بين همبستگي اجتماعي و ميزان خودكشي مي پردازد و معتقد است كه هراندازه همبستگي و وحدت افراد جامعه بالاتر باشد از ميزان خودكشي كاسته خواهد شد. بنابراين از آنجا كه همبستگي اجتماعي در ماه رمضان به بالاترين حد خود مي رسد، مطمئناً ميزان خودكشي نيز كاهش مي يابد.

دكتر اقليما نيز درخصوص جايگاه روزه در ايجاد آرامش و امنيت اجتماعي اظهار مي دارد: با روزه مي توان به آرامش اجتماعي رسيد؛ زيرا يكي از اثرهاي روزه به وجود آوردن صلح و صفا در روح انسان است كه اين مسأله آثار مطلوب اجتماعي به همراه دارد. وقتي فردي به آرامش دروني برسد، اين احساس خود را به جامعه نيز انتقال مي دهد و با خانواده و همكارانش احساس همدردي و برخورد بهتري دارد.

در پايان، دكتر فتوت تأكيد مي كند: با توجه به تأثير روزه در بهبود روابط اجتماعي، بايد صلح، صفا، صميميت و عبادت را به بقيه ماه هاي سال هم تعميم داد؛ البته اين مسأله به فرهنگ سازي نياز دارد و رسانه هاي جمعي در اين زمينه نقش مهمي را ايفا مي كنند.